Chuyện về những người cả đời làm bánh tráng thủ công ở Củ Chi

Một ngày giữa tháng 5, chúng tôi có dịp trở về Phú Hòa Đông, huyện Củ Chi. Nơi đây được biết đến là làng nghề bánh tráng lâu đời và có quy mô lớn nhất khu vực Nam Bộ.

Trải qua hơn 100 năm thăng trầm, tồn tại và phát triển, đã có lúc tưởng chừng như làng nghề đi vào ngõ cụt nhưng nhờ áp dụng máy móc, công nghiệp vào sản xuất, làng nghề đã có nhiều khởi sắc.

Dù nổi tiếng là thế nhưng những người dân nơi đây chẳng biết chính xác làng nghề có từ đâu và tự bao giờ, chỉ nhớ từ khi sinh ra đã thấy những người chị, người mẹ của mình làm nghề này.

Có người bắt đầu tráng bánh khi mới lên 10 tuổi, có người chưa tròn 18 đã gắn bó với cối xay bột, bếp lò, những chiếc bánh tráng cho tới khi tóc đã hai màu.

Khi công nghiệp phát triển, những người thợ thủ công sẽ dần mai một và việc làm bánh tráng được thay thế bằng máy móc. Ảnh: D.P

Theo lời kể của bà Trần Thị Gái (60 tuổi, xã Phú Hòa Đông, huyện Củ Chi, TP HCM), trước đây ở Phú Hòa Đông, hầu hết mọi người đều làm bánh tráng bằng phương thức thủ công, nhà nào cũng có lò tráng bánh, ít thì hai, ba cái, nhiều có khi cả chục cái bếp.

Những năm gần đây, do sức ép cạnh tranh của những thị trường khác, một số hộ có điều kiện đều đã mở xưởng với máy móc hiện đại, những người không có vốn thì chuyển làm nghề khác hoặc đi làm thuê cho các xưởng trong vùng.

“Hồi xưa ở đây trăm nhà thì có đến 90 nhà là tráng bánh thủ công. Nhà nào cũng có bếp lò, tờ mờ sáng cả làng đã thơm mùi khói bếp nhưng giờ thì ít quá, người ta có máy móc công nghiệp hết rồi, năng xuất tang cao hơn, nhàn hơn và đáp ứng nhiều yếu tố mà thị trường cần. Ngó đi ngó lại chỉ còn vài nhà làm nghề thủ công kiểu này”, bà Trần Thị Gái tâm sự.

Hơn 50 năm nay, lò bánh tráng của hai chị em bà Gái chưa ngày nào ngưng đỏ lửa. Cho đến giờ, trong tâm trí của nhiều người, làng bánh tráng ngày xưa chỉ còn lại trong những ký ức đẹp.

Bà Gái kể, nhà bà có hai chị em, đều làm nghề từ khi mới hơn 10 tuổi, việc ngồi tráng bánh như ăn sâu vào trong con người, có bữa nghỉ ốm vài ngày là thấy nhớ.

“Giờ mà nghỉ thì nhớ lắm, buồn bã chân tay chẳng biết làm cái gì. Hồi đó, cứ nhà nào có con gái là có lò bánh tráng hết, thấy nhà nào sân phơi bánh tráng là biết nhà đó có con gái rồi”, bà Gái hài hước kể.

Những phên bánh tráng này từng xuất hiện khắp nơi ở làng bánh tráng Củ Chi. Ảnh: D.P

Nói về sự phát triển của máy móc, làng nghề thủ công dần mai một, bà Gái nói vui: “Sớm ngày vùi đầu bên bếp lò, nồi bánh, đôi chân như bị bó buộc với cái không gian cũ kỹ này tụi trẻ nó đâu thèm, chỉ còn những bà già như chúng tôi làm thôi. Thôi thì mình cứ làm, được tới đâu hay tới đó”.

Chia sẻ về những thăng trầm trong nghề bà Nguyễn Thị Ria (83 tuổi, người xã Phú Hòa Đông) kể, đã có lúc tưởng chừng như phải bỏ cái nghề này rồi. Giá cả thất thường, làm không đủ trang trải cuộc sống, lớp trẻ thì ngày ngày đổi mới, làm công nhân thay vì công việc ngồi một chỗ như những bà già này.

Với hơn 60 năm kinh nghiệm tráng bánh, bà Ria giờ đây đã lớn tuổi và nghỉ tráng gần 7 năm nay nhưng mỗi lần kể về những câu chuyện xoay quanh cái nghề này bà đều hào hứng và tỏ ra không hề mệt mỏi.

Càng nhớ lại những ký ức đẹp đẽ về nghề làm bánh tráng thủ công, bà Ria càng lo lắng rằng nghề của cha ông này sẽ bị mai một.

“Suốt hơn 60 năm tráng bánh, tôi luôn tự hào về cái nghề mình làm, về món ăn mình tạo ra, bằng công sức, bằng những sự pha trộn mà cho đến giờ đã trở thành công thức.

Thế nhưng, bây giờ sinh ra máy móc, người ta bỏ dần cái bếp lò mà thay vào đó là những công đoạn do máy móc thực hiện. Rồi cũng đến ngày nào đó chẳng còn cái bếp nào đỏ lửa nữa”, bà Ria tỏ vẻ tiếc nuối.

Làng bánh tráng Củ Chi từng một thời nổi tiếng nhờ những chiếc bánh làm bằng phương thức thủ công. Ảnh: D.P

Trao đổi với chúng rôi, ông Lê Thế Khải, Chủ nhiệm HTX làng nghề bánh tráng Phú Hòa Đông cho biết, do sự phát triển của xã hội cũng như nhu cầu tăng cao nên hầu hết những hộ sản xuất bánh tráng đã chuyển sang sản xuất theo hướng công nghệp. Điều đó làm tăng năng xuất, đồng thời thu nhập của người dân cũng tăng lên.

Cũng theo ông Khải, nếu như trước đây, một người sản xuất bánh tráng thủ công chỉ làm ra khoảng 15kg bánh, nhưng làm bằng máy năng xuất có thể tăng gấp nhiều lần.

“Chúng tôi cũng luôn ý thức được việc gìn giữ phương thức sản xuất thủ công của cha ông. Tuy nhiên, mục đích chính không phải để tạo ra nhiều sản phẩm mà thay vào đó là để phát triển nghành du lịch, giới thiệu nghề thủ công này cho nhiều khách du lịch biết tới”, ông Khải nói.

Thăm làng nghề bánh đa nướng, bánh đa nem Thổ Hà Thổ Hà là làng nghề thuộc xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Những năm 50, 60 thế kỷ trước, làng nổi tiếng ...