Quy hoạch ngược, vấn đề chung của các đô thị

Quy hoạch giao thông đô thị lâu nay vẫn luôn là đề tài nhức nhối, dù các thành phố lớn chú tâm thực hiện nhưng những điểm tích cực của việc quy hoạch mang lại hầu như là rất nhỏ. Thậm chí một số quy hoạch không khéo đã làm sự việc ngày càng thêm rắc rối.

Quy hoạch giao thông đô thị vẫn luôn là vấn đề nhức nhối đối với các thành phố lớn. Ảnh: Duy Phong

Để có cái nhìn rõ hơn về việc quy hoạch mà TP HCM đã và đang thực hiện, chúng tôi có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Nguyễn Hữu Nguyên, thành viên Hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Việt Nam. Qua đó giúp người dân có cái nhìn rõ hơn về vấn đề quy hoạch, vai trò và tác động của giao thông tĩnh đối với giao thông đô thị.

PV: Dưới con mắt của một người nghiên cứu về đô thị, ông nhận xét thế nào về những đề án, cách làm của TP HCM trong việc giải quyết tắc nghẽn giao thông tại địa phương này?

Ông Nguyễn Hữu Nguyên: Nhìn chung, TP HCM đã rất nỗ lực giải quyết những vấn đề về giao thông. Vì nó tác động trực tiếp đến đời sống của nhân dân, chính điều đó thúc đẩy TP phải làm mạnh. Dù không phủ nhận những cố gắng, nỗ lực ấy nhưng phải thừa nhận một thực tế, các giải pháp TP đã thực hiện chưa giải quyết được vấn đề căn bản nhất mà chỉ là những vấn đề mang tính cục bộ và tạm thời.

Khi cách làm chưa mang lại hiệu quả chúng ta phải đặt ngược lại nhiều câu hỏi: Những đề án đó nếu không có tính khả thi vậy tại sao vẫn làm? và rất nhiều câu hỏi khác mà chúng ta phải quay lại kiến thức cơ bản về quy hoạch đô thị để hiểu rõ hơn.

Vậy theo ông quy hoạch đồng bộ phải như thế nào và cách thức quy hoạch của TP đã đi đúng hướng hay chưa?

Trước đây, thậm chí ngay đến thời điểm này vẫn còn cách hiểu chưa đúng về quy hoạch đô thị.

Quy hoạch là khoa học tổng thể phức hợp bao gồm nhiều mặt như xã hội học, giáo dục, dân số học, môi trường, văn hóa… trong đó kiến trúc chỉ là một trong những vấn đề của quy hoạch.

Thực tế phát triển đô thị cho thấy: Dân số và mật độ vừa là mẫu số vừa là ẩn số của các vấn đề đô thị. Quy hoạch đồng bộ là tất cả những vấn đề của đời sống đô thị đều phải được quy hoạch nhằm đảm bảo cho đô thị đủ sức chứa dân số, phương tiện giao thông và các cơ sở kinh tế xã hội

Thế nhưng lâu nay dường như chỉ nặng về thiết kế và xây dựng, chưa chú ý quy hoạch tổng thể và đồng bộ nên hậu quả là tình trạng đô thị bị quá tải toàn diện mà… ai cũng đã nhìn thấy. Không những thế, còn quy hoạch theo quy trình ngược.

Bãi giữ xe tự phát của một khu chợ tại TP HCM. Ảnh: Duy Phong

Ông có thể giải thích rõ hơn về quy hoạch ngược?

Quy hoạch ngược tức là quy hoạch chi tiết trước, quy hoạch tổng thể sau. Cụ thể là các quận huyện tự quy hoạch trước, sau đó ghép lại thành bản đồ quy hoạch chung của cả TP dẫn đến tình trạng quy hoạch chung vừa thừa vừa thiếu.

Lý luận và thực tế đều cho thấy, muốn giải quyết tương đối tốt về giao thông đô thị hiện đại thì diện tích dành cho giao thông phải đạt trên 20% tổng diện tích tự nhiên. Tuy nhiên thực tế cho thấy tỉ lệ đó ở TP HCM hiện chưa tới 10%. Đó là nguyên nhân cơ bản dẫn đến tình trạng kẹt xe ngày càng tăng.

Phải chăng ông đang đề cập đến vai trò và tầm quan trọng của giao thông tĩnh trong việc phát triển đồng bộ giao thông đô thị?

Đó là kiến thức sơ đẳng của nghành giao thông. TP HCM hiện tại với hơn 6 triệu xe máy, gần một triệu xe ô tô, các phương tiện đó không phải lúc nào cũng chạy trên đường mà phải có nơi đậu xe bên ngoài gara của gia đình .

Do đó giao thông tĩnh và giao thông động là hai mặt của một vấn đề, nên vấn nạn kẹt xe còn có nguyên nhân là diện tích giao thông tĩnh không đủ cho số lượng phương tiện giao thông dẫn đến tình trạng xe dựng đầy trên vỉa hè, lòng đường.

Một quán nhậu vô tư lấn chiếm lề đường kê bàn ghế, dựng xe khiến người đi bộ phải "liều mình" đi xuống lòng đường cùng dòng xe đang lưu thông. Ảnh: Duy Phong

Hiện thành phố có nhiều dự án bãi xe ngầm, bãi xe cao tầng nhưng vẫn còn trên giấy, chưa đi vào hoạt động. Nếu các bãi xe (CV Lê Văn tám, Tao Đàn, 23/9) đi vào hoạt động liệu vỉa hè có còn bị lấn chiếm và không còn tình trạng kẹt xe?

Nếu không có sự kiên quyết và các biện pháp hiệu quả của chính quyền thì các dự án xây dựng một vài bãi giữ xe có sức chứa lớn chưa chắc phát huy được hiệu quả vì người dân sẽ không lựa chọn cách gửi xe ở đó để đi bộ rất xa mới đến nơi cần đến. Do đó cần tính toán quy mô thích hợp và phân bố địa điểm hợp lý cho từng khu vực cụ thể mới phát huy được hiệu quả.

Vậy theo ông điều gì sẽ giúp các bãi đậu xe công cộng mang lại hiệu quả cao nhất?

Như trên đã nói, hiệu quả của bãi đậu xe công cộng tùy thuộc vào các yếu tố: nó có kết nối thuận tiện với các phương tiện giao thông khác hay không ? Tức là phải tính toán: người dân gửi xe ở đó không chỉ để đi bộ vài trăm mét mà còn có thể để đi xa hơn, thì đi bằng phương tiện nào? Cách đó bao xa để có thể đi bộ?

Xin cám ơn ông về cuộc trò chuyện này.