'Tái sinh' 3 công trình trọng điểm ở TP HCM sau gần ba thập kỷ chờ đợi

Những ngày cuối tháng 8, UBND phường Cầu Ông Lãnh và Bến Thành (quận 1 cũ) hoàn tất các bước chuẩn bị cho dự án chỉnh trang khu Mả Lạng và chợ Gà - Gạo khởi công ngày 29/8. Các địa phương đang thẩm định, niêm yết phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và tiếp nhận nguyện vọng của người dân về học nghề, chuyển đổi việc làm.

Là cư dân lâu đời ở khu Mả Lạng, ông Phạm Khánh cho biết nhiều năm qua đã hơn chục lần chuẩn bị giấy tờ nhà đất để phục vụ đo đạc, đối thoại giải tỏa, đền bù với chính quyền và nhà đầu tư. Lần này, ông hy vọng dự án "sẽ dứt điểm", giúp người dân thoát cảnh sống "treo" gần ba thập kỷ.

Gần ba thập kỷ sống khổ sở trên 'đất vàng'

Mả Lạng, còn gọi là tứ giác Nguyễn Cư Trinh (cách chợ Bến Thành gần một km), rộng khoảng 6,8 ha, nằm giữa các tuyến Nguyễn Trãi, Cống Quỳnh, Trần Đình Xu và Nguyễn Cư Trinh. Trước năm 1975, nơi đây là nghĩa địa. Sau khi các ngôi mộ được di dời, người dân đến sinh sống, dần hình thành khu dân cư đông đúc giữa trung tâm thành phố.

Năm 2000, thành phố bắt đầu tính chuyện giải tỏa, chỉnh trang khu vực. Một tổ hợp thương mại, khách sạn cao tầng từng được kỳ vọng thay đổi diện mạo Mả Lạng, nhưng qua nhiều nhà đầu tư vẫn không thể triển khai.

Trong thời gian các phương án liên tục thay đổi, cuộc sống người dân gần như bị "đóng băng". Nhiều căn nhà chật hẹp, xuống cấp nhưng không thể xây mới, bị hạn chế sửa chữa vì nằm trong quy hoạch. Một thế hệ lớn lên trong những căn phòng vài m2, trong khi cha mẹ tiếp tục chờ ngày khu phố được thay đổi.

Năm 2023, dự án cũ bị thu hồi, một số quyền về nhà đất được khôi phục. Tuy nhiên, khu vực vẫn nằm trong quy hoạch chỉnh trang nên người dân chưa thể tự do xây dựng.

Cách Mả Lạng hơn một km, khu chợ Gà - Gạo hình thành trước 1975, thuộc phường Bến Thành, cũng rơi vào tình trạng đình trễ tương tự. Khu chợ rộng 4.350 m2, nằm giữa ba tuyến Yersin - Võ Văn Kiệt - Nguyễn Thái Học, với gần 300 hộ dân sinh sống trong những căn nhà chật hẹp, có căn chỉ vài m2, người dân phải "chia ca để ngủ".

Thành phố nhiều lần có ý định đầu tư dự án mới nhưng không thành. Ông Dương Anh Đức, khi còn làm Bí thư quận 1 cũ, cho biết địa phương từng giới thiệu dự án với nhiều nhà đầu tư, song các đơn vị lần lượt rút lui do hiệu quả đầu tư thấp.

Bước ngoặt đến đầu năm nay, khi Bí thư Thành ủy TP HCM Trần Lưu Quang yêu cầu các đơn vị tập trung xử lý Mả Lạng và chợ Gà - Gạo. Ba tháng sau, tại kỳ họp HĐND thành phố ngày 19/6, chính quyền trình chủ trương đầu tư dự án theo hình thức đối tác công tư (PPP), hợp đồng BT, dựa trên các quy định pháp luật và cơ chế đặc thù mới.

Khu Mả Lạng gần 3,8 ha dự kiến được chỉnh trang với tháp chung cư nhà ở xã hội cao 38 tầng, khoảng 1.400 căn hộ, 93 căn thấp tầng và trường liên cấp. Khu chợ Gà - Gạo sẽ xây chung cư xã hội cao 35 tầng với 760 căn hộ.

Hai công trình có tổng vốn đầu tư hơn 16.300 tỷ đồng, thực hiện theo hình thức PPP, hợp đồng BT.

Quốc lộ 13 khơi thông cửa ngõ phía đông

Cùng với vùng lõi trung tâm, tại cửa ngõ đông bắc, quốc lộ 13 cũng chuẩn bị được nâng cấp, mở rộng sau gần 30 năm trễ hẹn.

Đoạn đường dài 6 km từ cầu Bình Triệu đến Vĩnh Bình sẽ được mở rộng từ 19-27 m lên 60 m, quy mô 10-14 làn xe, giữa tuyến xây đường trên cao. Dự án có tổng vốn gần 21.000 tỷ đồng, thực hiện theo hình thức BOT.

Trong đó, ngân sách thành phố chi hơn 14.000 tỷ đồng cho giải phóng mặt bằng, phần còn lại do nhà đầu tư thu xếp để xây dựng.

Những ngày qua, công tác giải phóng mặt bằng hai bên quốc lộ được đẩy nhanh để kịp bàn giao cho đơn vị thi công. Bà Nguyễn Thị Thanh Loan, Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Hiệp Bình, cho biết dự án ảnh hưởng khoảng 1.041 hộ dân, tổ chức. Mặt bằng hiện được giải phóng hơn 80%, địa phương đang vận động các trường hợp còn lại bàn giao.

Quốc lộ 13 là trục huyết mạch kết nối nội đô TP HCM với Bình Dương và Bình Phước (cũ), đi qua nhiều khu dân cư đông đúc và dẫn vào bến xe Miền Đông. Trong khi đoạn qua Bình Dương đã được nâng cấp, cửa ngõ vào trung tâm thành phố vẫn là "nút thắt cổ chai", thường xuyên ùn tắc.

Trước đây, đoạn quốc lộ này là một phần của dự án cầu đường Bình Triệu 2, hình thành từ năm 2001 theo hình thức BOT. Do vướng phương án đầu tư, công trình không thể thực hiện.

Đến năm 2019, TP HCM tính toán mở rộng quốc lộ 13 bằng ngân sách với tổng vốn gần 10.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, nguồn lực khó cân đối do ngân sách hạn hẹp và phải ưu tiên nhiều công trình khác. Dự án chậm triển khai trong khi tuyến đường ngày càng quá tải.

Động lực mới giúp các dự án 'tái sinh'

Nói về việc tháo gỡ vướng mắc cho quốc lộ 13, ông Trần Chí Trung, Trưởng phòng Kế hoạch và Đầu tư, Sở Xây dựng, cho biết khi xây dựng Nghị quyết 98 về cơ chế đặc thù cho TP HCM, thành phố đề xuất nhiều chính sách mới, trong đó có cơ chế mở rộng đường hiện hữu theo hình thức BOT.

Nghị quyết được Quốc hội ban hành tháng 6/2023 đã tạo cơ sở để triển khai quốc lộ 13 cùng nhiều tuyến đường huyết mạch khác. Với những dự án từng bế tắc do thiếu vốn và phương thức đầu tư phù hợp, đây là điều kiện quan trọng để khởi động lại.

Với Mả Lạng và chợ Gà - Gạo, việc tháo gỡ một phần xuất phát từ cam kết với cử tri của Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang về việc sớm khởi động lại dự án, chấm dứt tình trạng nhà ở chật hẹp, xuống cấp. Tại các cuộc tiếp xúc cử tri, ông trực tiếp giao nhiệm vụ cho địa phương, sở, ngành với thời hạn cụ thể.

Theo ThS.KTS Ngô Anh Vũ, Viện phó Quy hoạch Xây dựng TP HCM, việc các dự án đình trệ nhiều năm được khởi động lại xuất phát từ nhiều thay đổi đồng thời về cơ chế, pháp lý và cách thực hiện.

Trước hết, các dự án có cơ sở pháp lý và phương thức đầu tư rõ ràng hơn. Trước đây, một số dự án BT gặp vướng mắc do cơ chế thực hiện chưa đầy đủ. Hiện nay, các chính sách mới về nhà đầu tư chiến lược, ưu đãi và quỹ đất đối ứng giúp thành phố thuận lợi hơn trong việc thu hút vốn.

"Điều này tạo sức hấp dẫn lớn hơn đối với những dự án từng bị xem là khó triển khai", ông Vũ nói. Với Mả Lạng và chợ Gà - Gạo, nhà đầu tư thực hiện dự án theo hợp đồng BT và được thanh toán bằng quỹ đất đối ứng kết hợp ngân sách thành phố.

Một yếu tố khác là những thay đổi về pháp luật và cơ chế bảo vệ người thực thi. Theo ông Vũ, trước đây cán bộ, công chức có thể e ngại xử lý hồ sơ phức tạp do thiếu hành lang pháp lý rõ ràng. Việc các nguyên tắc được luật hóa giúp đội ngũ thực thi yên tâm hơn khi giải quyết các dự án tồn đọng.

Cùng với đó là yêu cầu cải cách bộ máy, gắn trách nhiệm cá nhân với tiến độ và kết quả công việc. Theo ông Vũ, việc phân định rõ trách nhiệm, thời hạn giúp các cơ quan hạn chế tình trạng hồ sơ "đưa qua, hỏi lại", thay vào đó phải xác định rõ việc cần làm và thời gian hoàn thành.

Tuy nhiên, KTS Vũ cho rằng động thổ hay khởi công mới chỉ là bước khởi động, chưa thể xem các dự án đã hoàn toàn được tháo gỡ. Nhiều dự án từng được tái khởi động nhưng sau đó tiếp tục đình trệ. Kết quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào quá trình thực thi, từ sự quyết liệt của chính quyền, đồng thuận của người dân đến năng lực và quyết tâm của nhà đầu tư.

"Lần này có nhiều yếu tố mới mà những lần trước chưa có, nên chúng ta có quyền kỳ vọng hơn", ông Vũ nói.