Tết thơm cay vị gừng ở làng mứt Bình Dương

Làng mứt gừng rộn ràng ngày cận Tết.

Dạo một vòng quanh làng Bình Nhâm - Bình Dương, đâu đâu cũng thấy người thợ làm mứt đang tất bật với công việc để cho ra lò những mẻ mứt gừng phục vụ Tết Nguyên đán Đinh Dậu 2017. Ghé thăm ấp Bình Hòa (phường Bình Nhâm, TX, Thuận An, Bình Dương) vào những ngày này, điều dễ dàng nhận thấy là mùi mứt gừng thơm cay sống mũi, mùi thơm đặc trưng không thể lẫn vào đâu được của làng mứt lâu đời nhất xứ Nam Kỳ cũ.

Không rõ nghề làm mứt gừng ở đây có từ bao giờ, chỉ biết rằng nhiều thế hệ trong một gia đình đã cùng làm từ năm này qua năm khác. Tương truyền trước đây Bình Nhâm là vùng trái ngọt cây lành. Vào mùa xuân, tiết trời ôn hòa, củ quả chín đầy vườn ăn không hết. Bà tổ nghề này nghĩ ra cách nhào nguyên liệu với đường cát trắng trên bếp lửa đốt bằng những cành nhánh cây khô trong vườn, để giữ được lâu. Trong số loại trái cây ấy thì mứt gừng lại có hương vị và mùi thơm độc lạ nhất nên được giữ lại và làm hàng năm.

Bà Năm Út, (68 tuổi) người làng Bình Nhâm kể, từ khi bà còn nhỏ, mọi người trong làng từ già đến trẻ đã làm nghề mứt, bản thân bà cũng biết làm mứt gừng khi chưa tròn 10 tuổi.

“Tôi không nhớ rõ nhưng khi biết làm mứt gừng tôi còn bé lắm, trong gia đình ông bà, cha mẹ, anh chị em đều làm mứt, cứ ngày ngày chẳng sách vở nào dạy nhưng nó cứ ngấm vào người, "trăm hay không bằng tay quen" và thế là nó gắn với tôi cho đến từng này tuổi rồi”, bà Năm Út nhớ lại.

Từ bao năm nay, các thế hệ cứ nối tiếp nhau để cho ra đời những mẻ mứt gừng thơm nồng hương vị Tết.

Chỉ tay vào mấy mẻ mứt gừng đã phơi khô bà Năm nói, để tạo ra được sản phẩm như vậy là cả một quá trình dài. Người làm nghề mứt gừng phải vào vụ từ mấy tháng trước Tết, mua gừng tươi về, cạo vỏ, sâm, xả, ướp đường, phơi khô rồi đem cất trong các lu đất chờ ngày gần Tết sẽ đem sên và bán cho khách.

“Cứ bước vào tháng 8 âm lịch hàng năm là người dân làng nghề chúng tôi tìm đến những nơi trồng gừng để mua về làm mứt. Gừng phải được mua từ tháng 8 âm lịch vì đây là thời điểm củ gừng vừa đúng độ. Củ gừng thu hoạch vào thời điểm này thì mứt sẽ không có xơ, lại dẻo. Củ gừng thu hoạch trước hoặc sau tháng tám âm lịch, nếu đem làm mứt thì sẽ không ngon…”, bà Năm Út bật mí.

Theo những người làm nghề lâu năm, gừng tươi mới mua về phải được cạo vỏ, đem ngâm trong những thùng nước chanh to, sau đó vớt ra và phơi cho củ gừng thật trắng. Tưởng như đơn giản nhưng làm mứt gừng phải trải qua nhiều công đoạn. Gừng phơi xong đem luộc cho bớt mùi cay nồng rồi ướp đường cho thấm, đến lúc gần bán mới đem sên trên bếp lửa hồng để vị cay của gừng quyện trong vị ngọt của đường nóng.

Nhờ vậy, mứt gừng Bình Nhâm vừa dẻo thơm, vừa miệng, vừa giữ được màu trắng mà không cần dùng đến phèn chua hay hàn the nên rất được lòng thực khách.

Ngoài món mứt gừng nguyên củ, người dân còn làm đủ các loại mứt từ bí, khoai lang, mãng cầu, me… để đổi vị chơi xuân.

Làng mứt gừng tuy đã mai một đi ít nhiều so với trước đây nhưng các thế vẫn ý thức được việc gìn giữ nghề của ông.

Chị Nguyễn Thị Mai, người làng Bình Nhâm cho biết, chị làm mứt đã gần 20 năm nay, từ khi còn nhỏ chị đã phụ mẹ làm công việc này. Để có được miếng mứt gừng trắng, dẻo, ngon mà người tiêu dùng ưa chuộng là cả một quá trình. Trước đây, các gia đình trong xóm mứt gừng Bình Nhâm chủ yếu làm thủ công, ai làm được từ 100 - 200kg được xem là nhiều. Nhưng nay có thêm máy móc hỗ trợ nên nhà nào cũng làm từ 500 - 1.000kg trở lên để phục vụ nhu cầu của thị trường.

“Để có được miếng gừng cay nồng, dẻo thơm đòi hỏi kỹ thuật xăm gừng phải điêu luyện để miếng gừng không bị vỡ và mềm đều, rồi kỹ thuật luộc gừng với độ lửa bao nhiêu là thích hợp, xả gừng bằng nước pha với chanh sao cho miếng gừng trắng... Miếng mứt gừng được mềm, dẻo, ngon và có màu sắc đẹp là cả một bí quyết được truyền lại từ chính truyền thống của mỗi gia đình”, chị Mai chia sẻ.

Theo lời kể của nhiều lão niên trong nghề, làng mứt Bình Nhâm dù không còn ở vào thời kỳ hoàng kim như hơn chục năm trước, nhưng những người gắn bó với nghề lâu năm vẫn rất lạc quan vì mỗi mùa Tết mới, củ gừng vẫn được mua về chất đống khắp ngõ xóm và bếp lửa ở đây vẫn nồng đượm, ấm vị gừng cay.

Bởi có lẽ ngoài việc là món không thể thiếu trong khay bày đồ Tết, mứt gừng còn là chọn lựa được nhiều gia đình dâng lên bàn thờ cúng tổ tiên. Hơn hết, đây còn là cách để lưu giữ nghề của cha ông truyền lại cho họ...