Đề xuất thêm lựa chọn tái định cư cho người bị thu hồi đất

Chiều 1/10, Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội dự án Luật Đất đai sửa đổi, dự kiến được Quốc hội xem xét tại kỳ họp khai mạc ngày 17/10.

Một trong những nội dung mới của dự thảo là mở rộng lựa chọn bồi thường, tái định cư cho người có đất bị thu hồi. Với đất ở, người dân có nhu cầu có thể hoán đổi phần diện tích bị thu hồi sang phần còn lại của cùng thửa đất để tái định cư tại chỗ. Theo Chính phủ, cơ chế này giúp hạn chế xáo trộn nơi ở, đời sống của người dân, đồng thời sử dụng hiệu quả phần đất còn lại sau thu hồi.

Người có đất ở bị thu hồi để thực hiện dự án khu đô thị, khu dân cư nông thôn cũng được đề xuất ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ trên phần diện tích đất đã thu hồi mở rộng.

Dự thảo còn quy định khu tái định cư được bố trí nhà ở, đất ở với nhiều cấp nhà và mức diện tích khác nhau, phù hợp với mức bồi thường và khả năng chi trả của người dân. Quy định này nhằm tạo thêm lựa chọn thay vì áp dụng một loại nhà hoặc diện tích thống nhất.

Quá trình thu hồi đất cũng phải điều tra, xác định thu nhập từ việc sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất. Cơ quan thực hiện phải lấy ý kiến, tiếp thu ý kiến của người có đất bị thu hồi trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Theo Chính phủ, xác định phần thu nhập bị mất sẽ giúp địa phương đánh giá tác động của việc thu hồi đất đến đời sống, sản xuất, kinh doanh của người dân, từ đó xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp và phục hồi sinh kế.

Bổ sung trường hợp Nhà nước thu hồi đất

Cùng với mở rộng chính sách tái định cư, dự thảo đề xuất bổ sung một số trường hợp Nhà nước được thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội.

Trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, các trường hợp bổ sung gồm đất xây dựng bãi tạm giữ phương tiện vi phạm, tai nạn; trung tâm sát hạch và cấp giấy phép lái xe; nhà khách phục vụ nhiệm vụ quốc phòng, an ninh.

Với mục đích phát triển kinh tế - xã hội, dự thảo bổ sung trường hợp thu hồi đất để thực hiện điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; xây dựng nhà ở công vụ, nhà ở cho thuê, nhà ở chính sách; cơ sở đổi mới sáng tạo, hỗ trợ khởi nghiệp; công trình bảo tồn thiên nhiên, đê điều và hành lang bảo vệ đê.

Một số dự án phát triển kinh tế cũng được bổ sung, gồm trung tâm logistics phục vụ cảng biển, cảng hàng không, cảng thủy nội địa có quy mô sử dụng đất trên 50 ha và dự án sản xuất, chế biến nông, lâm, thủy sản.

Theo Chính phủ, việc bổ sung nhằm bao quát nhu cầu phát triển hạ tầng, kinh tế, chỉnh trang đô thị - nông thôn, an sinh xã hội và tổ chức lại không gian phát triển, đồng thời bảo đảm nguyên tắc Nhà nước chỉ thu hồi đất khi thật cần thiết vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị làm rõ tiêu chí xác định dự án thuộc diện Nhà nước thu hồi đất vì lợi ích quốc gia, công cộng. Cơ quan thẩm tra cho rằng cần lượng hóa các tiêu chí về quy mô và lợi ích dự án mang lại để thể hiện tính cần thiết, cấp thiết và phục vụ lợi ích chung.

Cơ quan này cũng đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát, đánh giá tác động các trường hợp thu hồi đất, hạn chế việc thu hồi đất ở của người dân chỉ để đấu giá tạo nguồn thu cho Nhà nước.

Thu tiền tăng dần với đất dự án bỏ hoang

Dự thảo cũng bổ sung cơ chế xử lý đất không được sử dụng hoặc dự án chậm đưa đất vào sử dụng.

Theo đó, đất nông nghiệp không được sử dụng liên tục quá 24 tháng, đã bị xử phạt vi phạm hành chính nhưng vẫn không đưa vào sử dụng trong thời hạn ghi tại quyết định xử phạt, sẽ thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi.

Với đất thực hiện dự án đầu tư nhưng không sử dụng hoặc chậm sử dụng, chủ đầu tư phải nộp khoản tiền tăng dần hàng năm theo thời gian để đất không sử dụng hoặc chậm sử dụng. Nếu quá 60 tháng mà đất vẫn chưa được đưa vào sử dụng, Nhà nước sẽ thu hồi. Thời gian bị ảnh hưởng bởi trường hợp bất khả kháng không tính vào các mốc này.

Theo Chính phủ, quy định nhằm khiến việc giữ đất nhưng không đưa vào sử dụng phải chịu chi phí cao hơn lợi ích có thể thu được từ đầu cơ.

Hai phương án công chứng hợp đồng chuyển nhượng đất

Việc công chứng, chứng thực hợp đồng thực hiện quyền của người sử dụng đất được Chính phủ trình hai phương án.

Phương án thứ nhất quy định ngay trong Luật Đất đai rằng hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất và hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất cùng tài sản gắn liền với đất phải được công chứng hoặc chứng thực.

Phương án thứ hai không xác định cụ thể từng loại hợp đồng trong luật mà giao Chính phủ quy định loại hợp đồng thực hiện quyền của người sử dụng đất phải công chứng, chứng thực.

Chính phủ cho biết phương án thứ nhất nhằm bảo đảm thống nhất với Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, theo hướng yêu cầu bắt buộc công chứng phải được quy định trong luật. Phương án thứ hai tạo sự chủ động cho Chính phủ trong việc xác định các loại hợp đồng phải công chứng, chứng thực phù hợp với từng giai đoạn.

Luật Đất đai hiện hành quy định hợp đồng chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất phải được công chứng hoặc chứng thực.

Tại kỳ họp Quốc hội hồi tháng 8, một số đại biểu cho rằng nếu Luật Đất đai sửa đổi không quy định rõ vấn đề này, quá trình áp dụng có thể phát sinh cách hiểu khác nhau. Đất đai thường có giá trị lớn và liên quan quyền lợi của nhiều chủ thể nên quy định về công chứng, chứng thực cần bảo đảm an toàn pháp lý, hạn chế gian lận, giao dịch vô hiệu và tranh chấp.