Cuộc đua thị phần bất phân thắng bại giữa 'bà tạp hóa' và 'ông kẹ siêu thị'

Chợ và tạp hóa đang giữ "ngôi vương"

Tại Việt Nam, kênh thương mại truyền thống vẫn là kênh lớn nhất về cả số lượng lẫn doanh số đóng góp cho toàn ngành hàng.

Theo số liệu của Bộ Công Thương năm 2019, hiện nay kênh hiện đại, bao gồm siêu thị, cửa hàng tiện lợi, trung tâm thương mại chiếm 26% tổng doanh thu thị trường bán lẻ. Phần doanh thu lớn nhất - 74% còn lại - vẫn thuộc về các chợ và tiệm tạp hóa truyền thống.

1,5 triệu cửa hàng tạp hóa và 8.500 chợ truyền thống tại Việt Nam hiện nay cho doanh thu khoảng 10 tỉ USD mỗi năm.

Thông tin từ Zing, khảo sát từ ngày 26/1-19/4 được hãng nghiên cứu thị trường Kantar ghi nhận tại 4 tỉnh Hà Nội, TP HCM, Đà Nẵng, Cần Thơ cũng cho thấy kênh bán lẻ truyền thống đang chiếm ưu thế, khi kênh này đáp ứng được 85% nhu cầu tiêu dùng của người dân.

Tiệm tạp hóa và chợ lần lượt chiếm 61,1% và 12,2% thị phần mua sắm các mặt hàng tiêu dùng nhanh (FMCG). Dù đã sụt giảm 2,6% và 0,3% so với cùng kì 2019, đây vẫn là hai kênh mua sắm được chọn lựa nhiều nhất của người dân 4 thành phố lớn này.

Theo một khảo sát 1.500 người của Nielsen Việt Nam, trung bình cứ 10 người thì 9 người cho biết họ thích mua nhu yếu phẩm tại cửa hàng tạp hóa hơn (chiếm 92%). Đó là do thói quen, tính tiện lợi, giá thành rẻ và việc bán qua mối quan hệ gần gũi. Hiện tại, tạp hóa truyền thống đã xâm nhập vào từng ngõ ngách, điều mà cửa hàng tiện lợi, hay siêu thị vẫn chưa làm được. Khi có nhu cầu mua một sản phẩm đơn lẻ mang tính đột xuất nào đó, người dùng thường lựa chọn ra ngay "cô tạp hóa gần nhà".

Ngoài ra, cũng theo thống kê của Kantar, khoản chi tiêu trung bình khi mua sắm ở chợ và tạp hóa tăng 27% và 17% so với cùng kì, trong khi các loại hình siêu thị, cửa hàng tiện lợi chỉ tăng 10-14%. Siêu thị chiếm ưu thế về lượng chi tiêu của người dân nhưng những kênh mô hình nhỏ chiếm ưu thế về tần suất mua sắm.

Cục diện đảo chiều bởi Covid-19

Đại dịch ập đến trong quá nửa đầu năm thực sự là một cơn khủng hoảng với thị trường bán lẻ. Lần đầu tiên sau nhiều năm, doanh số ngành này Việt Nam ghi nhận mức tăng trưởng âm vào tháng 3/2020 do Covid-19 bắt đầu lây lan trong cộng đồng. 

Sau đó, lệnh cách li xã hội đã được Chính phủ thực thi, khiến tăng trưởng doanh số bán lẻ giảm xuống mức thấp nhất -27% so với cùng kì trong tháng 4, theo Báo cáo Triển vọng ngành 6 tháng cuối năm của CTCK Rồng Việt.

Hai làn sóng dịch bùng phát đã làm thay đổi đáng kể hành vi người dân, từ tiêu dùng mua mang đi đến ưu tiên ăn uống và giải trí tại nhà, tránh tiếp xúc trực tiếp. Người tiêu dùng chuyển từ chợ truyền thống sang siêu thị mini như BHX và Vinmart +, mua sắm online và giao hàng tận nơi.

Tận dụng cơ hội, kênh bán lẻ trực tuyến và bán hàng qua truyền hình, giao hàng tận nơi nhanh chóng tăng tốc và trở thành xu hướng tiêu dùng mới. Facebook và Shopee, hai nền tảng TMĐT có số lượt mua sắm lần lượt tăng 126% và 102% so với cùng kì năm 2019.

Ngay cả kênh hiện đại như siêu thị, đại siêu thị và các kênh mới nổi gồm siêu thị mini, cửa hàng tiện lợi và thương mại điện tử tỏ ra tăng trưởng ấn tượng trong đại dịch, với thị phần cao hơn 0,4-1,8% so với năm ngoái.

Trong đó, Big C, VinMart và các chuỗi bán lẻ thuộc Saigon Co.op có tăng trưởng mạnh nhất về lượng giao dịch, với tốc độ lần lượt là 67%, 30% và 16%. Ở kênh siêu thị mini, VinMart+ và Bách Hóa Xanh lại ghi dấu ấn với đà tăng trên 70% so với thời điểm trước dịch. 

Giờ đây, cuộc đua ngành bán lẻ không chỉ còn là đại chiến giữa kênh hiện đại và truyền thống, mà ghi nhận sự bứt phá từ bán lẻ trực tuyến và bán hàng qua truyền hình. 

Dù vẫn là con "át chủ bài" trong ngành bán lẻ tuy nhiên tốc độ tăng trưởng của chợ và tạp hóa chỉ đạt 1% trong năm 2019. Trong khi các kênh bán lẻ hiện đại ngày càng lấn lướt với tốc độ tăng trưởng mạnh, đạt 11,8%, dù chỉ chiếm 26% thị phần, dữ liệu từ Tạp chí Nhà Đầu tư.

Cuộc cạnh tranh bất phân thắng bại

Với những thành công từ việc nỗ lực ngăn chặn Covid-19, Việt Nam được kì vọng là nền kinh tế phục hồi tốt và phát triển bậc nhất khu vực. Người tiêu dùng Việt cũng là một trong những người lạc quan nhất dù phải đối mặt với dịch bệnh.

Nhưng điều đó không có nghĩa là bán lẻ sẽ trở lại hoạt động theo nhịp cũ sau cơn khủng hoảng. Tất cả phải tìm cách thay đổi để thích nghi với trạng thái "bình thường mới". 

Nhiều chuyên gia nhận định mua sắm trực tuyến và giao hàng online sẽ tiếp tục phát triển ngay cả khi đại dịch đi qua. Thế chân vạc chờ đợi những đột biến trong thời gian tới bởi ngay cả "bà tạp hóa" truyền thống và cũ kĩ kia, cũng đã sẵn sàng cho cuộc đua khốc liệt này. Trong đó tâm điểm xoay quanh việc ứng dụng công nghệ vào hoạt động mua bán.

Nhiều doanh nghiệp cung cấp các phần mềm quản lí bán hàng cho các tiệm tạp hóa. Sapo X cung cấp phần mềm bán tại cửa hàng và chuỗi. KiotViet sử dụng công nghệ đám mây còn cho phép bạn có thể truy cập dữ liệu bán hàng mọi lúc mọi nơi.

Mới đây nhất là ứng dụng Vinshop hay nền tảng phân phối BBLink Việt Nam giúp các cửa hàng tạp hóa sẽ được trang bị app và camera sẽ quét các mã hàng, gửi thông tin lên hệ thống xem mặt hàng nào vẫn còn, mặt hàng nào đã hết... Đặc biệt, tạp hóa được nâng đời qua các công cụ thanh toán như ví điện tử, quét QR code không thua kém gì các cửa hàng tiện lợi.

Bên cạnh đó, kênh hiện đại gồm siêu thị, chuỗi cửa hàng tiện lợi và siêu thị mini vẫn tiếp tục mở rộng, nâng cao cả về chất lượng và số lượng. Đồng thời tối ưu hóa giá các mặt hàng bởi đây là yếu tố khiến kênh này bị cạnh tranh nhiều nhất. 

Hiện, Việt Nam có hơn 3.000 cửa hàng tiện lợi và kênh bán lẻ này sẽ còn tăng trưởng mạnh. Tạp chí Nhà Đầu tư thông tin về nghiên cứu của các chuyên gia thực phẩm và tạp hóa tại IGD, các chuỗi cửa hàng tiện lợi tại Việt Nam sẽ tăng trưởng 2 con số trong 3 năm tới và đạt mức 37,4% vào năm 2021. 

Một ví dụ về việc ứng dụng công nghệ vào bán hàng truyền thống đó là Indonesia. Khách hàng có thể thanh toán không tiền mặt hoặc dùng các ứng dụng để quản lí cửa hàng hay kết nối với đại lí.

Trao đổi với Zing, đại diện Nielsen Việt Nam, ông Lê Hoàng Long dự báo trong thời gian tới sẽ có nhiều "cú bắt tay" giữa những nhà bán lẻ trực tuyến và trực tiếp để tạo ra hệ sinh thái đa kênh, tiếp cận đến nhiều khách hàng hơn và gia tăng trải nghiệm mua sắm mọi thứ, mọi lúc, mọi nơi.